ప్రపంచ చరిత్రలో జ్ఞాన సంపాదన, సంరక్షణ, ప్రసారంలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన, రహస్యంతో కూడిన అధ్యాయాలలో అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం కథ ఒకటి. ఇది కేవలం పుస్తకాలను సేకరించే ఒక భవనం మాత్రమే కాదు, మానవుడి ఉత్కష్టమైన ఆలోచనలు, ఆవిష్కరణలు, సజనలను ఒకే ఛత్రం కిందికి తెచ్చే ఒక ప్రతీకాత్మకమైన ప్రయత్నం. ప్రాచీన కాలంలో మానవ జ్ఞానానికి కేంద్రబిందువుగా నిలిచిన ఈ అత్యంత ప్రసిద్ధమైన గ్రంథాలయం, క్రీస్తుపూర్వం మూడవ శతాబ్దంలో స్థాపించబడి, శతాబ్దాలకాలం విద్య, శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రానికి పుట్టినిల్లుగా వెలుగునిచ్చింది. దీని స్థాపన ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించి ఉన్న మానవ జ్ఞానాన్ని ఒకే చోట సమీకరించి, ఒక సమగ్రమైన విద్యా, పరిశోధనా కేంద్రాన్ని ఏర్పరచడమే.
ఈ మహత్తర లక్ష్యాన్ని సాధించే ప్రయత్నంలో, ఇది దాదాపు 400,000 నుండి 700,000 వరకు పాపిరస్ స్క్రోల్స్ (చుట్టిన గ్రంథాలు) ను సేకరించిందని చరిత్రకారులు అంచనా వేస్తున్నారు. ఇది ఆ కాలానికి అపూర్వమైన జ్ఞాన సంచయం. ఎన్నో శతాబ్దాల పాటు ఇది ఖగోళ శాస్త్రం, భూగోళ శాస్త్రం, జ్యామితి, వైద్యం, సాహిత్యం, తాత్విక పరిశోధనలకు ప్రపంచ కేంద్రంగా వికసించింది. కానీ ఈ జ్ఞాన దీపస్తంభం శాశ్వతంగా కాదు. రోమన్ సామ్రాజ్య ఆధిపత్యం, రాజకీయ అస్థిరత, మతపరమైన సంఘర్షణలు, చరిత్ర నిష్కరుణ వల్ల ఏడవ శతాబ్దంలో అరబ్ పాలన ప్రారంభమైన సమయానికి, ఈ మహానగర గ్రంథాలయ భవనాలు, దాని అమూల్యమైన సేకరణలు విధ్వంసం చెందాయి.
నాశనంపై వివిధ కథనాలు, వాస్తవాలు మరియు పురాణాలు: గ్రంథాలయం ఎలా నాశనం అయిందన్న ప్రశ్నపై శతాబ్దాలుగా అనేక ఊహాగానాలు, భావోద్వేగపూరిత కథనాలు, రాజకీయంగా ప్రేరేపిత వాదనలు వెలువడ్డాయి. ఇవి దాని మహిమను మరింతగా పెంచి, దాని పతనాన్ని మరింత దుఃఖకరంగా చేశాయి. కొంతమంది చరిత్రకారులు,ు కథకులు దీన్ని రోమన్ సైనిక దాడుల కారణంగా అగ్నికి ఆహుతయిన జ్ఞాన సముద్రంగా చిత్రిస్తారు. మరికొందరు క్రైస్తవ మతోన్మాదుల శత్రుత్వపూరిత అల్లర్ల వల్ల నాశనం అయిందని పేర్కొంటారు. మరికొందరు ఇస్లామిక్ దండయాత్రల సమయంలో ఖలీఫా ఒమర్ ఆదేశంపై కాల్చివేయబడిందని నమ్ముతారు. ఈ ప్రతి కథనానికి చారిత్రక నేపథ్యం ఉన్నప్పటికీ, ఆధునిక చరిత్రకారుల విశ్లేషణ ప్రకారం, ఈ గొప్ప గ్రంథాలయం ఒక్కసారిగా, ఒకే సంఘటనలో ధ్వంసం కాలేదు. బదులుగా, శతాబ్దాలపాటు సాగిన రాజకీయ మార్పులు, ఆర్థిక క్షీణత, పాలనలో నిర్లక్ష్యం, చిన్న చిన్న అగ్నిప్రమాదాలు, పట్టణ నిర్మాణ మార్పులు కలిసి నెమ్మదిగా, క్రమంగా ఈ గ్రంథాలయం సంస్థాగత, భౌతిక వ్యవస్థను విధ్వంసం చేశాయి. దీని పతనం ఒక దుర్ఘటన కాదు, ఒక జటిలమైన చారిత్రక ప్రక్రియ.
స్థాపన నేపథ్యం, నిర్మాణం: అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం మూలాలు అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ దూరదష్టితో అంతర్గతంగా ముడిపడి ఉన్నాయి. అతను క్రీస్తుపూర్వం 331లో నైల్ నది డెల్టాకు పడమర భాగంలో అలెగ్జాండ్రియా నగరాన్ని స్థాపించాడు. ఇది కేవలం సైనిక కేంద్రం మాత్రమే కాదు, గ్రీకు ప్రాచ్య సంస్కతులను కలిపిన ఒక ప్రపంచ వాణిజ్య, సాంస్కతిక రాజధానిగా రూపకల్పన చేయబడింది. అలెగ్జాండర్ మరణానంతరం, ఈజిప్టు భాగం అతని అనుచరుడు, జనరల్ అయిన పటోలమీ × సోటర్ (రక్షకుడు) వశమైంది. పటోలమీ I ముఖ్యంగా అతని కుమారుడు పటోలమీ I ఫిలడెల్ఫస్ పాలనా కాలంలో, క్రీస్తుపూర్వం మూడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఈ ప్రసిద్ధ గ్రంథాలయ నిజమైన స్థాపన జరిగిందని పండితులు భావిస్తున్నారు.
ఈ గ్రంథాలయం మొదటి గ్రంథాలయాధిపతిగా జెనోడోటస్ ఆఫ్ ఎఫెసస్ నియమితుడయ్యాడు. అతను గ్రంథాలయ నిర్వహణలో విప్లవాత్మక మార్పులను తీసుకువచ్చాడు. సిస్టమాటిక్ క్యాటలాగింగ్ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టి, వివిధ విషయాల ప్రకారం స్క్రోల్స్ను వేర్వేరు గదులలో విభజించి, వర్ణమాల క్రమంలో సర్దించడం వంటి విధానాలు అమలు చేశాడు. ఈ పద్ధతులు ఆధునిక గ్రంథాలయ శాస్త్రానికి ఆధారం వేశాయి. భవనం రాజప్రాసాద ప్రాంతంలో ఉండి, ‘మ్యూసియం (వీశీబరవఱశీఅ)’ లేదా ‘మ్యూసుల హోమ్’ అని పిలువబడే ఒక పెద్ద సాంస్కతిక సంస్థలో భాగంగా కార్యకలాపాలు నిర్వహించేది. ఈ మ్యూసియం కేవలం ప్రదర్శనశాల కాదు, ఇది విద్యా, శాస్త్ర, కళల జీవంతమైన శ్రేణిగా (ఇన్స్టిట్యూట్) పేరుపొందింది. ప్రపంచం నలుమూలల నుండి పండితులు, శాస్త్రజ్ఞులు, కవులను ఆకర్షించింది.
సేకరించేవారి కషి, గ్రంథాలయ నిర్వహణ: గ్రంథాలయం వాస్తుశిల్పి అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం స్థాపన, ప్రారంభ వికాసంలో ఒక కీలక వ్యక్తిత్వం దేమేత్రియస్ ఫాలెరియస్. క్రీ.పూ. 350-360 మధ్య జన్మించిన ఈ తత్వవేత్త, రాజనీతిజ్ఞుడు, అరిస్టాటిల్ విద్యార్థిగా, తరువాత ఏథెన్స్ గవర్నర్గా పనిచేశాడు. రాజకీయ కారణాల వల్ల అలెగ్జాండ్రియాకు చేరుకున్న దేమేత్రియస్, పటోలమీ × సోటర్ను మ్యూసియం గ్రంథాలయాన్ని నెలకొల్పాలని సూచించాడు. ”స్నేహితులెవరూ చెప్పలేనివి పుస్తకాలలో ఉంటాయి” అని హితవు చెప్పినట్లు చెబుతారు. దేమేత్రియస్ గ్రంథాలయం ప్రధాన వాస్తుశిల్పిగా, దాని లక్ష్యాలు, దష్టిని రూపొందించిన వ్యక్తిగా చరిత్రలో స్థానం పొందాడు. అతను ‘ప్రపంచంలోని అన్ని గ్రంథాలు ఇక్కడ ఉండాలి’ అనే లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించాడు. సెప్టువాజింట్ (యూదుల మత గ్రంథం టోరాను గ్రీకు భాషలోకి అనువదించిన ప్రాజెక్టు) వంటి ప్రయత్నాలు కూడా అతని నేతత్వంలోనే జరిగాయి.
సేకరణ, విస్తరణకు ప్రయత్నం: పటోలమీ రాజవంశ పాలకులు తమ రాజసమద్ధి, వాణిజ్య సంబంధాలు, విజ్ఞానాభిలాషను ఉపయోగించి గ్రంథాలయ సేకరణను విస్తతం చేయడంలో అపారమైన పట్టుదల చూపారు. ప్రపంచంలోని అన్ని జ్ఞానాన్ని సేకరించే వారి లక్ష్యం ప్రతి రచన ప్రతిని పొందేందుకు వారు అనుసరించిన సమగ్ర విధానంలో ప్రతిబింబించింది. వారు ఆర్థికంగా బలమైన ప్రతినిధులను ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న నగరాలకు పంపి, అమూల్యమైన పాపిరస్ స్క్రోల్స్, పుస్తకాలను కొనుగోలు చేయించేవారు.
గాలెన్ వివరించిన ప్రకారం, అలెగ్జాండ్రియా పోర్టుకు వచ్చిన ప్రతి నౌకలో ఉన్న గ్రంథాలను తాత్కాలికంగా స్వాధీనం చేసుకునే విధానం ఉండేది. గ్రంథాలయ స్క్రైబ్లు, వాటి ప్రతులు తయారు చేసి, అసలు పుస్తకాలను యజమానులకు తిరిగి ఇచ్చేవారు. అయితే కొన్నిసార్లు అసలు ప్రతులను ఉంచుకుని, యజమానులకు నకలును ఇచ్చేవారని కూడా చెబుతారు. ఈ విధంగా సేకరణ వేగంగా పెరిగింది. ఈ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, సేకరణను మరింత విస్తరించడానికి పటోలమీ III యొక్క కాలంలో ”సిరపియం (ూవతీaజూవబఎ)” అనే ఆలయం ఉపగ్రంథాలయం నగరంలోని ఎత్తైన ప్రదేశంలో నిర్మించబడింది. ఇది ప్రధాన గ్రంథాలయానికి సహాయక కేంద్రంగా పనిచేసింది.
ప్రారంభ గ్రంథాలయాధిపతులు, జ్ఞాన వ్యవస్థీకరణ: అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయాన్ని కేవలం పుస్తకాల గిడ్డంగి గాక, జ్ఞానాన్ని వర్గీకరించే, విశ్లేషించే మరియు ప్రసారం చేసే ఒక జీవంతమైన పరిశోధనా సంస్థగా మార్చడంలో ఈ దిగువన పేర్కొన్న ప్రారంభ గ్రంథాలయాధిపతులు కీలక పాత్ర పోషించారు.
జెనోడోటస్ ఆఫ్ ఎఫెసస్ (మొదటి గ్రంథాలయాధిపతి): హోమర్ రచనలను సవరించి సంపాదించడంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు. హోమర్ ఇలియడ్ ఒడిస్సీలను ఇరవై నాలుగు పుస్తకాలుగా విభజించిన ఘనత ఇతనికే దక్కింది. అతను ఆధునిక క్యాటలాగింగ్ పద్ధతులకు పునాది వేశాడు.
అపోలోనియస్ రోడియస్: స్వయంగా కవి అయిన ఇతను హోమర్ కవి గ్రంథాలలోని వ్యాకరణ దోషాలను పరిష్కరించడంలో సహాయపడ్డాడు.
ఎరాటోస్తనిస్ (పటోలమీ III గురువు): ఒక బహుముఖ ప్రతిభ కలిగిన శాస్త్రజ్ఞుడు. అతను భూమి పరిధి 252,000 స్టేడియా అని లెక్కించాడు (సుమారు 29,000 మైళ్లు). ఇది నేటి ఆధునిక లెక్కలకు (24,900 మైళ్ళు) చాలా దగ్గరగా ఉంది. ఇది ఆనాటి గణిత నైపుణ్యాన్ని తెలుపుతుంది.
కాలిమాచస్: అతను ‘పినాకెస్’ అని పిలువబడే సమగ్ర బిబ్లియోగ్రాఫికల్ కేటలాగ్ను రచించాడు. ఇది 120 పుస్తకాలలో ఉండేదని చెబుతారు. ఇది ప్రపంచంలోనే మొదటి విస్తతమైన బిబ్లియోగ్రఫీగా పరిగణించబడుతుంది.
పండితుల వలస గ్రంథాలయం మొదటి పతనం, రాజకీయ అస్థిరత: గ్రంథాలయం దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు అభివద్ధి చెందిన తరువాత, రాజకీయ అరాచకం దాని భవితవ్యాన్ని మసకబరుచుకోవడం ప్రారంభించింది. క్రీస్తుపూర్వం 145లో పటోలమీ VIII ఫిస్కాన్, అధికారం కోసం జరిగిన అంతర్గత పోరాటంలో, తన ప్రత్యర్థులకు మద్దతు ఇచ్చారని భావించిన అనేక పండితులను నగరం నుండి బహిష్కరించాడు. ఈ బహిష్కరణలో అరిస్టార్కస్ ఆఫ్ సామోత్రేస్ వంటి ప్రముఖ గ్రంథాలయాధిపతులు కూడా ఉన్నారు. ఈ పండితుల వలస ప్రత్యక్ష ప్రభావం నగరంలోని పాండిత్య వాతావరణం తగ్గిపోవడమే. రాజపోషణ తగ్గింది, గ్రంథాలయాధిపతి పదవికి ఉన్న గౌరవం క్షీణించింది. ఈ మార్పుతో అలెగ్జాండ్రియా ప్రపంచ విద్యా కేంద్రంగా క్రమంగా తన రాణితనాన్ని కోల్పోయింది. ఇది గ్రంథాలయం దీర్ఘకాలిక పతనంలో మొదటి ప్రధాన మలుపు.
జూలియస్ సీజర్ కాలంలోని అగ్నిప్రమాదం: క్రీస్తుపూర్వం 48లో రోమన్ నాయకుడు జూలియస్ సీజర్, అలెగ్జాండ్రియా పోర్ట్ వద్ద జరిగిన సైనిక ఘర్షణ నేపథ్యంలో తన నౌకలను కాల్చేందుకు ఆదేశించాడు. ఈ అగ్నిప్రమాదం అనియంత్రితంగా మారి, నగరంలోని రాజప్రాసాద ప్రాంతం, మ్యూసియం, కొంత భాగం గ్రంథాలయాన్ని దహనం చేసింది. ప్లుటార్క్ వంటి కొందరు చరిత్రకారులు మొత్తం గ్రంథాలయం కాలిపోయిందని రాసినప్పటికీ, ఇతరులు ప్రధాన సేకరణలో కేవలం ఒక భాగం మాత్రమే నాశనం అయిందని, బహుశా పోర్ట్ ప్రాంతంలో నిల్వ చేయబడిన నూతనంగా వచ్చిన స్క్రోల్స్ దహనం అయ్యాయని సూచించారు. ఏదేమైనా ఈ ఘటన తరువాత గ్రంథాలయం సంస్థాగతంగా కొనసాగినా, రోమన్ పాలనా ప్రభావంలో దాని ప్రాముఖ్యత, స్వయంప్రతిపత్తి గణనీయంగా తగ్గిపోయాయి.
మతపరమైన ధ్వంసం, ఇతర కథనాలు: చివరి దాడులు మతపరమైన ధ్వంసం (క్రీ.శ. 391): గ్రంథాలయ ఉపశాఖ అయిన సిరపియం ఆలయం క్రీ.శ. 391లో మతపరమైన విధ్వంసానికి గురైంది. రోమన్ చక్రవర్తి థియోడోసియస్ డిక్రీ ప్రకారం, అలెగ్జాండ్రియా క్రైస్తవ పితామహుడు థియోఫిలస్, సిరపియం ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి నేతత్వం వహించాడు. ఈ ఆలయం పాగన్ దేవుడైన సెరాపిస్కు అంకితం చేయబడింది దానిలో గ్రంథాలయ ఒక భాగం ఉండేది. ఈ ఘటనలో ఆలయంతో పాటు అక్కడ నిల్వ చేయబడిన స్క్రోల్స్ కూడా నాశనం అయ్యాయని ప్రాచీన వత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి. ఈ సంఘటన అలెగ్జాండ్రియాలో మిగిలి ఉన్న విద్యా వాతావరణాన్ని మరింతగా క్షీణింపజేసింది.
అరబ్ ఆక్రమణ కథనం, ఆధునిక విశ్లేషణ: క్రీ.శ. 641లో అరబ్ సేనలు అలెగ్జాండ్రియాను ఆక్రమించినప్పుడు, ఖలీఫా ఒమర్ ఆదేశాల మేరకు గ్రంథాలయంలోని పుస్తకాలను స్నానాలయాలను వేడి చేయడానికి ఇంధనంగా ఉపయోగించమని ఆదేశించాడని ఒక ప్రతీతి. కానీ చారిత్రకంగా సందేహాస్పదమైన కథ ప్రచారంలో ఉంది. అయితే, ఆధునిక చరిత్రకారులు ఈ కథను దాదాపుగా తిరస్కరిస్తారు. ఎందుకంటే ఆ సమయానికి ప్రధాన గ్రంథాలయం శతాబ్దాల నిర్లక్ష్యం, విధ్వంసం కారణంగా అస్తిత్వంలో లేకపోవచ్చని వారు భావిస్తున్నారు. ఈ కథ 12వ శతాబ్దంలో రాజకీయ ప్రచారంగా కల్పించబడిందని భావిస్తున్నారు.
పురావస్తు అవశేషాలు, ఆధునిక పునరుజ్జీవనం- పురావస్తు అవశేషాలు: నేడు, ప్రాచీన అలెగ్జాండ్రియా గొప్ప స్మారక చిహ్నాలు (లైట్హౌస్, లైబ్రరీ) అదశ్యమయ్యాయి. కానీ భూమి, సముద్రం కింద ఉన్న అవశేషాలు ఆ నగర గత వైభవానికి సాక్ష్యాలుగా నిలిచి ఉన్నాయి. భూమిపై, పాంపే స్తంభం (అమూద్ అల్-సవారీ) సమీపంలోనే సిరపియం శిథిలాలు, భూగర్భంలో స్క్రోల్స్ను నిల్వ చేసేందుకు ఉపయోగించిన సొరంగాలు వంటివి ఉన్నాయి. కోమ్ అల్-డిక్కా ప్రదేశంలో రోమన్ థియేటర్, స్నానపు ఇళ్లు, విల్లాలు వంటి అపూర్వమైన కనుగొనబడిన వస్తువులను బహిర్గతం చేశారు. సముద్రం లోపల, తూర్పు ఓడరేవులో జరిగిన ఇటీవలి నీటి అడుగున తవ్వకాలు భారీ విగ్రహాలు, స్తంభాలు, స్పింగ్స్, లైట్హౌస్లోని భాగాలు కావచ్చు అని భావించే భారీ రాతి బ్లాకులను బహిర్గతం చేశాయి.
నవీన అలెగ్జాండ్రియా లైబ్రరీ : ప్రాచీన గ్రేట్ లైబ్రరీ ఆదర్శాన్ని పునరుజ్జీవింపజేయడానికి, 2002 అక్టోబర్ 16న ఒక కొత్త, ఆధునిక అలెగ్జాండ్రియా లైబ్రరీ (బిబ్లియోతెకా అలెగ్జాండ్రినా) ప్రారంభించబడింది. ఈ భవ్యమైన నిర్మాణం సూర్యుని ఆకారంలో రూపకల్పన చేయబడి, జ్ఞానం నిరంతర వికాసాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ కొత్త లైబ్రరీ ఒక జీవంతమైన సాంస్కతిక కేంద్రం, ఇందులో మ్యూజియంలు, ప్లానిటోరియం, కళాశాలలు మరియు ఒక విస్తతమైన డిజిటల్ లైబ్రరీ ఉన్నాయి. ఇది గత జ్ఞానోదయం, భవిష్యత్తు ఆశలకు మధ్య ఒక వారధిగా నిలుస్తుంది. మానవ జ్ఞానం, సంస్కతి, సంభాషణ కోసం ఉన్న అంతులేని ప్రయాణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఒక అమర వారసత్వం: అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం కథ మానవుడి జ్ఞానం పట్ల ఉన్న దాహం, దానిని సంరక్షించే సామర్థ్యం, దురదష్టవశాత్తు దానిని నాశనం చేయగల సామర్థ్యం రెండింటినీ ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇది ఒక కాలంలో ప్రపంచ మేధస్సు ఒకే ఛత్రం కింద కూడిన సువర్ణ యుగాన్ని సూచిస్తుంది. దాని పతనం రాజకీయ అసహనం, మతపరమైన అత్యాచారాలు, చారిత్రక మార్పుల నిష్కరుణ స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇది ఒక్కసారిగా నాశనం కాకుండా, నెమ్మది నెమ్మదిగా క్షీణించడం, జ్ఞానాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి అవసరమైన సామాజిక, రాజకీయ సంస్థల సున్నితత్వాన్ని హైలైట్ చేస్తుంది. అయితే, ఆధునిక అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం పునరుద్ధారం ఆశ సందేశాన్ని ఇస్తుంది. ప్రాచీన గ్రంథాలయం భౌతిక స్క్రోల్స్ నష్టపోయినప్పటికీ, దాని ఆదర్శం సార్వత్రిక జ్ఞానం ఏకీకరణ, వివిధ సంస్కతుల మధ్య సంభాషణ, విద్య శక్తి అమరంగా ఉంది. ఇది మానవ జ్ఞానానికి అంతులేని ప్రయాణానికి ఒక సాక్ష్యంగా నిలిచిపోయింది.
- డా|| రవికుమార్ చేగొని, 9866928327
