మండే వేసవికి జాగ్రత్తలే రక్షణ

ఉదయం పది గంటల సమయం. స్కూల్‌ నుంచి ఇంటికి వచ్చిన పదేళ్ల బాలుడు అలసటగా కనిపించాడు. ”తలనొప్పిగా ఉంది” అని చెప్పి పడుకున్నాడు. కొద్దిసేపటికి వాంతులు రావడంతో కుటుంబ సభ్యులు ఆందోళన చెందారు. వెంటనే ఆసుపత్రికి తీసుకెళ్లగా వైద్యులు ఇది డీహైడ్రేషన్‌ ప్రారంభ లక్షణం అని చెప్పారు. సమయానికి చికిత్స అందడంతో ప్రమాదం తప్పింది.

ఇలాంటి సంఘటనలు వేసవి కాలంలో తరచూ కనిపిస్తున్నాయి. చిన్న లక్షణాలను నిర్లక్ష్యం చేస్తే అవి కొద్దిసేపటిలోనే పెద్ద సమస్యలుగా మారే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే వేసవి కాలంలో జాగ్రత్తలు తీసుకోవడం అత్యంత అవసరం.
వేసవి ఎందుకు ఎక్కువగా మండుతోంది?
వేసవి ప్రతి సంవత్సరం వస్తూనే ఉంటుంది. కానీ గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా వేసవి తీవ్రత గణనీయంగా పెరుగుతోంది. ముఖ్యంగా తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రాలలో ఉష్ణోగ్రతలు గతంతో పోలిస్తే ఎక్కువగా నమోదవుతున్నాయి.
భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) సమాచారం ప్రకారం గత దశాబ్దంలో హీట్‌వేవ్‌ రోజుల సంఖ్య పెరిగింది. కొన్ని జిల్లాలలో 44C నుంచి 46C వరకు ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతున్నాయి. కొన్ని సందర్భాల్లో 47C దాటిన రోజులు కూడా నమోదయ్యాయి.
ఈ పరిస్థితులకు ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి వాతావరణ మార్పులు (Climate Change). పట్టణ ప్రాంతాలలో చెట్లు తగ్గిపోవడం, కాంక్రీట్‌ భవనాలు పెరగడం వల్ల ”Urban Heat Island Effect ” అనే పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది. అంటే నగరాల్లో వేడి ఎక్కువగా నిల్వ ఉండి, రాత్రిపూట కూడా త్వరగా తగ్గడం లేదు.
దీని వల్ల శరీరానికి సరైన విశ్రాంతి దొరకక అలసట పెరుగుతుంది.
శరీరం వేడిని ఎలా తట్టుకుంటుంది?
మన శరీరం సాధారణంగా 36.5C నుంచి 37.5C మధ్య ఉష్ణోగ్రతను నిలబెట్టుకుంటుంది. ఈ నియంత్రణకు మెదడులో ఉండే హైపోథాలమస్‌ (Hypothalamus) కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
బయట ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పుడు హైపోథాలమస్‌ చెమట గ్రంథులకు సంకేతాలు పంపుతుంది. చెమట చర్మంపైకి వచ్చి ఆవిరైపోయేటప్పుడు శరీరం చల్లబడుతుంది. ఈ ప్రక్రియను థర్మోరెగ్యులేషన్‌ (Hypothalamus) అంటారు.
మన శరీరంలో సుమారు 2 నుంచి 4 మిలియన్‌ చెమట గ్రంథులు ఉంటాయి. వేసవిలో ఇవి ఎక్కువగా పనిచేస్తాయి. కొంతమందిలో ఒక గంటలోనే 1 నుంచి 2 లీటర్ల వరకు చెమట పడవచ్చు.
చెమట ద్వారా కేవలం నీరు మాత్రమే కాదు, సోడియం, పొటాషియం వంటి ముఖ్యమైన లవణాలు కూడా బయటికి పోతాయి. ఇవి తగ్గిపోతే శరీరంలో నీరు, లవణాల సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.
డీహైడ్రేషన్‌ – ప్రమాదానికి మొదటి అడుగు
మన శరీర బరువులో సుమారు 60 శాతం నీరు ఉంటుంది. ఈ నీరు రక్తప్రసరణ, శరీర ఉష్ణోగ్రత నియంత్రణ, పోషకాల రవాణా వంటి ముఖ్యమైన పనులకు అవసరం.
వేసవిలో చెమట ఎక్కువగా పడితే శరీరంలో నీరు తగ్గిపోతుంది. దీనినే డీహైడ్రేషన్‌ అంటారు.
డీహైడ్రేషన్‌ సాధారణంగా మూడు దశలుగా కనిపిస్తుంది.
తేలికపాటి డీహైడ్రేషన్‌
ఈ దశలో కనిపించే లక్షణాలు:
– దాహం ఎక్కువగా అనిపించడం
– నోరు ఎండిపోవడం
– అలసట
– తలనొప్పి
– దశలో వెంటనే నీరు లేదా ORS తాగితే పరిస్థితి త్వరగా మెరుగుపడుతుంది.
మధ్యస్థ డీహైడ్రేషన్‌
ఈ దశలో లక్షణాలు మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
– తల తిరగడం
– బలహీనంగా అనిపించడం
– మూత్రం తగ్గిపోవడం
– గుండె వేగంగా కొట్టుకోవడం
ఈ దశలో నిర్లక్ష్యం చేయకుండా వెంటనే జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి.
తీవ్రమైన డీహైడ్రేషన్‌ – ప్రమాదకర దశ
ఈ దశలో పరిస్థితి చాలా తీవ్రమవుతుంది.
8 స్పహ తగ్గిపోవడం
8 వేగంగా శ్వాస తీసుకోవడం
8 మూత్రం పూర్తిగా తగ్గిపోవడం
ఈ లక్షణాలు కనిపిస్తే వెంటనే ఆసుపత్రికి తీసుకెళ్లాలి.
ORS ప్రాణాలను కాపాడే సరళమైన ద్రావణం
డీహైడ్రేషన్‌ వచ్చినప్పుడు వైద్యులు సూచించే ముఖ్యమైన ద్రావణం ORS (Oral Rehydration Solution)
ఇందులో నీరు, చక్కెర, ఉప్పు సరైన మోతాదులో ఉంటాయి. ఇవి కలిసి శరీరంలో నీరు త్వరగా శోషించబడేలా చేస్తాయి.
ఇంట్లో ORS తయారు చేసే విధానం:
ఒక లీటర్‌ నీటిలో 6 టీ స్పూన్లు చక్కెర, అర టీ స్పూన్‌ ఉప్పు కలిపి తయారు చేయాలి.
పిల్లలు, వద్ధులలో డీహైడ్రేషన్‌ త్వరగా వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది. పిల్లలు ఆడుకుంటూ నీరు తాగడం మరిచిపోతారు. వద్ధులలో దాహం అనిపించే భావన తగ్గిపోతుంది. అందుకే ఈ వర్గాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరం.
సాధారణంగా పెద్దవారు రోజుకు 3 నుంచి 4 లీటర్ల నీరు తాగడం మంచిది.
హీట్‌ ఎగ్జాస్షన్‌ – శరీరం ఇచ్చే మొదటి హెచ్చరిక
డీహైడ్రేషన్‌ను సమయానికి గుర్తించకపోతే తదుపరి దశలో హీట్‌ ఎగ్జాస్షన్‌ (Heat Exhaustion)) అనే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. ఇది శరీరం వేడిని తట్టుకోలేక అలసిపోయే దశగా చెప్పవచ్చు.
ఈ సమయంలో శరీరం ఇంకా చెమట ద్వారా వేడిని తగ్గించే ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉంటుంది. కానీ శరీరంలో నీరు, లవణాలు తగ్గిపోవడం వల్ల బలహీనత పెరుగుతుంది. ఈ దశను నిర్లక్ష్యం చేస్తే ప్రమాదం పెరుగుతుంది.
హీట్‌ ఎగ్జాస్షన్‌ లక్షణాలు:
– చెమటలు ఎక్కువగా పడటం
– తల తిరగడం
– తీవ్రమైన అలసట
– వాంతులు రావడం
– గుండె వేగంగా కొట్టుకోవడం
– కళ్ళ ముందు చీకట్లు కనిపించడం
ఈ లక్షణాలు కనిపిస్తే వెంటనే జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి.
తక్షణ చర్యలు:
– వెంటనే నీడలోకి వెళ్లాలి
-విశ్రాంతి తీసుకోవాలి
-చల్లని నీరు లేదా ORS తాగాలి
-లకు తడి గుడ్డ పెట్టుకోవాలి
సమయానికి జాగ్రత్తలు తీసుకుంటే ఈ దశలోనే సమస్యను నియంత్రించవచ్చు.
వడదెబ్బ – ప్రాణాలకు ప్రమాదం
హీట్‌ ఎగ్జాస్షన్‌ను నిర్లక్ష్యం చేస్తే తదుపరి దశలో వడదెబ్బ (Heat Stroke)) వచ్చే ప్రమాదం ఉంటుంది. ఇది వేసవిలో అత్యంత ప్రమాదకర పరిస్థితిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఈ సమయంలో శరీర ఉష్ణోగ్రత 40ళీజ, అంతకంటే ఎక్కువ పెరుగుతుంది. సాధారణంగా చెమట ద్వారా శరీరం చల్లబడుతుంది. కానీ వడదెబ్బ సమయంలో చెమట పట్టటం తగ్గిపోవడం లేదా పూర్తిగా ఆగిపోవడం జరుగుతుంది. దీనివల్ల శరీరంలోని వేడి బయటికి వెళ్లలేకపోతుంది.
శరీర ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువగా పెరిగినప్పుడు కణాల్లో ఉండే ప్రోటీన్లు దెబ్బతింటాయి. ముఖ్యంగా మెదడు వేడిని ఎక్కువసేపు తట్టుకోలేరు. అందుకే వడదెబ్బ సమయంలో స్పహ కోల్పోవడం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.
వడదెబ్బ లక్షణాలు:
– శరీరం చాలా వేడిగా ఉండటం
– చెమట తగ్గిపోవడం
– గందరగోళంగా మాట్లాడడం
– స్పహ తగ్గిపోవడం
– వేగంగా శ్వాస తీసుకోవడం
వడదెబ్బ తగిలితే చేయాల్సినవి:
– బాధితుడిని వెంటనే చల్లని ప్రదేశానికి తీసుకెళ్లాలి
– తలకు, మెడకు తడి గుడ్డ పెట్టాలి
– శరీరంపై చల్లని నీరు చల్లాలి
– గాలి వచ్చేలా చూడాలి
– వెంటనే సమీప ఆసుపత్రికి తీసుకెళ్లాలి
గుర్తుంచుకోవాలి:
”వడదెబ్బ ఒక అత్యవసర వైద్య పరిస్థితి – ఆలస్యం ప్రమాదకరం.”
వేసవిలో ఎక్కువగా వచ్చే వ్యాధులు
వేసవిలో వేడి మాత్రమే కాదు, కొన్ని అంటువ్యాధులు కూడా ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా ఆహారం త్వరగా పాడవడం, నీరు కలుషితమవడం వల్ల ఈ సమస్యలు పెరుగుతాయి.
సరైన జాగ్రత్తలు తీసుకుంటే ఈ వ్యాధులను చాలా వరకు నివారించవచ్చు.
విరేచనాలు డ ఫుడ్‌ పాయిజనింగ్‌
వేసవిలో ఎక్కువగా కనిపించే సమస్యల్లో ఒకటి విరేచనాలు (Diarrhea) మరియు ఫుడ్‌ పాయిజనింగ్‌.
ఉష్ణోగ్రతలు 30ళీజ నుంచి 40C మధ్య ఉన్నప్పుడు బాక్టీరియా వేగంగా పెరుగుతాయి. అందుకే ఆహారాన్ని ఎక్కువసేపు బయట ఉంచితే అది త్వరగా పాడవుతుంది.
లక్షణాలు:
-విరేచనాలు
– వాంతులు
– కడుపునొప్పి
– జ్వరం
– అలసట
జాగ్రత్తలు:
– తాజా ఆహారం మాత్రమే తీసుకోవాలి
– బయట ఆహారం తగ్గించాలి
– ఆహారాన్ని మూతపెట్టి ఉంచాలి
– శుభ్రమైన నీరు తాగాలి
మూత్ర సంబంధిత ఇన్‌ఫెక్షన్లు (UTI)
వేసవిలో నీరు తక్కువగా తాగితే మూత్రం గట్టిగా మారుతుంది. ఈ పరిస్థితిలో బాక్టీరియా పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా మహిళల్లో ఈ సమస్య ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
లక్షణాలు:
-మూత్ర సమయంలో నొప్పి
– తరచూ మూత్రం రావడం
– కడుపు దిగువ భాగంలో నొప్పి
జాగ్రత్తలు:
– ఎక్కువ నీరు తాగాలి
-మూత్రాన్ని ఎక్కువసేపు ఆపకూడదు
– శుభ్రత పాటించాలి
చర్మ సమస్యలు — గుల్లలు (Prickly Heat))
వేసవిలో చెమట ఎక్కువగా పడటం వల్ల చర్మ సమస్యలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా గుల్లలు చాలా సాధారణంగా కనిపిస్తాయి.
చెమట చర్మంపై నిల్వ ఉండటం వల్ల చిన్న చిన్న దద్దుర్లు వస్తాయి.
లక్షణాలు:
-చిన్న ఎర్రటి దద్దుర్లు
– దురద
– చర్మం మంట
జాగ్రత్తలు:
– పలుచని కాటన్‌ దుస్తులు ధరించాలి
– చర్మాన్ని శుభ్రంగా ఉంచాలి
– రోజుకు ఒకటి లేదా రెండు సార్లు స్నానం చేయాలి
వైరల్‌ జ్వరాలు
వేసవిలో వాతావరణ మార్పులు, శుభ్రత లోపించడం వల్ల వైరల్‌ జ్వరాలు కూడా కనిపించవచ్చు.
లక్షణాలు:
– జ్వరం
– తలనొప్పి
– శరీరం నొప్పులు
– అలసట
జాగ్రత్తలు:
– విశ్రాంతి తీసుకోవాలి
– ఎక్కువ నీరు తాగాలి
– జ్వరం ఎక్కువగా ఉంటే వైద్యుడిని సంప్రదించాలి
కంటి సమస్యలు
వేసవిలో దుమ్ము, వేడి గాలి కారణంగా కంటి సమస్యలు కూడా కనిపిస్తాయి.
లక్షణాలు:
– కంటి ఎర్రబడటం
– దురద
– నీరు కారడం
జాగ్రత్తలు:
– కళ్లను శుభ్రంగా ఉంచాలి
– దుమ్ము ఉన్న ప్రాంతాల్లో జాగ్రత్తగా ఉండాలి
– అవసరమైతే వైద్యుడిని సంప్రదించాలి

డా|| యం. రమాదేవి
ప్రొఫెసర్‌ డ హెడ్‌, ఫిజియాలజీ గాంధీ మెడికల్‌ కాలేజ్‌