‘నాలుగో స్తంభం’ నలుగుతోందా?

ప్రజాస్వామ్య సౌధానికి నాలుగో స్తంభంగా నిలవాల్సిన మీడియా, నేడు స్వయంకృత పరిమితులు, బాహ్య ఒత్తిళ్ల మధ్య నలిగిపోతున్న దృశ్యం ప్రపంచవ్యాప్తంగా కనిపిస్తోంది. సమాచార విస్ఫోటం జరిగిన ఈ యుగంలో వాస్తవం కంటే వేగం ముఖ్యమైపోవడం ఒక కొత్త సంక్షోభానికి దారి తీసింది. ఒకప్పుడు వార్త సామాన్యుడి స్వరం అయితే, నేడు అది ప్రభుత్వాలు, కార్పొరేట్ సంస్థలు, డిజిటల్ వేదికల మధ్య పోటీ ప్రయోజనాల వలయంలో చిక్కుకుపోయిందనే అభిప్రాయం బలపడుతోంది. పత్రికా స్వేచ్ఛ కేవలం రాజ్యాంగ హక్కు మాత్రమే కాదు, అది పారదర్శకతకు, బాధ్యతాయుత పాలనకు అద్దం పట్టే కీలక సూచిక. ఆ సూచిక క్షీణిస్తే ప్రజాస్వామ్య నాణ్యత కూడా దిగజారుతుందనే హెచ్చరికలు వినిపిస్తున్నాయి.
పత్రికా స్వేచ్ఛ పరిస్థితిని అంచనా వేయడంలో అంతర్జాతీయ మీడియా పర్యవేక్షణ సంస్థల నివేదికలు కీలకంగా మారాయి. 2024లో విడుదల చేసిన ఓ నివేదికలో 180 దేశాలలో అనేక దేశాలు “సంక్లిష్ట పరిస్థితి”లో ఉన్నాయని పేర్కొనడం ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఇప్పటికీ అదే స్థితిలో ఉండటం పత్రికా స్వేచ్ఛ ఎలాంటి స్థితిలో ఉందో తెలుస్తోంది. ఉత్తర యూరప్ దేశాలు పారదర్శక వ్యవస్థలతో అగ్రస్థానాల్లో నిలుస్తుండగా, అభివృద్ధి చెందుతున్న అనేక దేశాలు వెనుకబడుతున్నాయి. ఇదే సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా జర్నలిస్టుల రక్షణకు కృషి చేసే మరో అంతర్జాతీయ సంస్థ నివేదికల ప్రకారం విధి నిర్వహణలో ఉన్న విలేకరులపై దాడులు, అరెస్టులు గణనీయంగా పెరిగినట్టు సూచిస్తున్నాయి. యుద్ధాలు, అంతర్గత అస్థిరత, రాజకీయ ఉద్రిక్తతలున్న ప్రాంతాల్లో మీడియా అత్యంత ప్రమాదంలో ఉందని స్పష్టమవుతోంది.

నేటి మీడియా ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు ప్రత్యక్షంగా కనిపించేవి మాత్రమే కావు, అవి చట్టపరంగా, సాంకేతికంగా మరింత సూక్ష్మంగా మారాయి. ప్రజా ప్రయోజన అంశాలపై కథనాలను అడ్డుకునే ఉద్దేశంతో వేసే వ్యూహాత్మక దావాలు పరిశోధనాత్మక జర్నలిజంపై ఒత్తిడిని పెంచుతున్నాయి. మరోవైపు, సామాజిక మాధ్యమ వేదికల సాంకేతిక విధానాలు ఏ వార్తలు ప్రజలకు చేరాలో నిర్ణయించడం ద్వారా పరోక్ష నియంత్రణకు దారితీస్తున్నాయనే, కొంతమంది నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి. మహిళా జర్నలిస్టులపై ఆన్‌లైన్ వేధింపులు, దూషణలు పెరగడం స్వేచ్ఛా ప్రకటనకు మానసిక అడ్డంకులుగా మారుతోంది. ఈ కనిపించని ఒత్తిళ్లు పత్రికా స్వేచ్ఛను కొత్త రీతిలో సవాలు చేస్తున్నాయి.
భారతదేశం వంటి విస్తృత ప్రజాస్వామ్యంలో మీడియా వైవిధ్యం ఎంత విశాలమో, సమస్యలు కూడా అంతే క్లిష్టంగా ఉన్నాయి. వరల్్డ ప్రెస్‌ ఫ్రీడమ్‌-2026లో భారత్‌ ‌ర్యాంకు 157కు పడిపోయింది 2019 సాధారణ ఎన్నికల సమయంలో భారత ఎన్నికల సంఘం వేల సంఖ్యలో “చెల్లింపుతో ప్రచారం పొందిన వార్తలు” కేసులను గుర్తించడం వ్యవస్థలోని లోపాలను వెలికి తీసింది. ముద్రిత రంగానికి భారత పత్రికా మండలి మార్గదర్శకాలు ఉన్నప్పటికీ, సామాజిక మాధ్యమాలు, ఇతర నూతన వేదికల నియంత్రణ ఇంకా అభివృద్ధి దశలోనే ఉంది. చరిత్రలో 1975లో దేశంలో అమలైన అత్యవసర పరిస్థితి మీడియా స్వేచ్ఛపై ప్రత్యక్ష నియంత్రణలకు ఉదాహరణగా నిలిచింది. నాటి సవాళ్లు బహిరంగంగా కనిపించేవి, కానీ నేటి సవాళ్లు వ్యవస్థలోనే ముడిపడి మరింత క్లిష్టంగా మారాయి.
నిజం ‘నిర్బంధం’లో ఉందా అన్న ప్రశ్నకు సమాధానం ఏకపక్షంగా ఉండదు. అది వ్యవస్థలు, విధానాలు, మీడియా సంస్థలు, పాఠకుల మధ్య ఉన్న సంబంధాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నిబద్ధత కలిగిన జర్నలిస్టులు ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కొంటూ వాస్తవాన్ని వెలికితీయాల్సిన బాధ్యత వహించాలి, అదే సమయంలో పాఠకులు కూడా సమాచారాన్ని విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేసే చైతన్యాన్ని పెంపొందించుకోవాలి. ప్రజాస్వామ్యం బలపడాలంటే మీడియా స్వేచ్ఛ హక్కుగా మాత్రమే కాకుండా బాధ్యతగా కూడా నిలవాలి. వాస్తవం వెలుగులోకి రావడం సమాజ ఆరోగ్యానికి అవసరం. ప్రజా వనరులు, అందుబాటులో ఉన్న సమాచార ధోరణుల ఆధారంగా కనిపించే సంకేతాలు, వాస్తవాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావాలనే సమిష్టి బాధ్యతను మరింత స్పష్టంగా గుర్తు చేస్తున్నాయి. ఆ వెలుగును కాపాడటం అందరి సంయుక్త కర్తవ్యం.
(నేడు ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛా దినోత్సవం)

ఫిరోజ్ ఖాన్, 9640466464