అస్తిత్వపు మట్టిలో తత్వశాస్త్రపు విత్తనం

ఒక కవితా సంపుటిని విమర్శించడం అంటే కేవలం దాని భాషా సౌందర్యాన్ని లేదా శిల్పపు నైపుణ్యాన్ని అంచనా వేయడం మాత్రమే కాదు. అది ఆ కవి ప్రపంచ దృష్టిని, అతని జ్ఞానశాస్త్రపు పునాదులను, అతని నైతిక భూమికను పరీక్షించడం కూడా. డా. సుంకర గోపాలయ్య రచించిన ‘నీటికుండలాంటి మనిషి’ కవితా సంపుటి 2021 నుండి 2025 మధ్య కాలంలో రాసిన 49 కవితలతో నిర్మితమైన ఈ సంపుటి, తెలుగు వచన కవిత్వ పరంపరలో ఒక ప్రత్యేకమైన తాత్విక స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది. ‘నీటికుండలాంటి మనిషి’ అనే శీర్షిక మొదటి చూపుకే పాఠకుని ఆలోచనలో పెడుతుంది. నీటికుండ ఒక నిరాడంబర వస్తువు, కానీ దాని లక్షణాలు అద్భుతమైనవి. అది ఎవరి దాహాన్నైనా తీర్చగలదు, ఆకారంలో వినయంగా ఉంటుంది, కానీ లోపల పరిపూర్ణంగా నిండి ఉంటుంది. అది వేడీలో చల్లగా ఉంటుంది. మతం, కులం, వర్గం అడగకుండా అందరికీ తన నీటిని పంచుతుంది.

శీర్షిక కవితలో నీటికుండ ప్రతీకను ‘ఆదర్శ మానవుడి’ చిత్రణగా వ్యాఖ్యానించింది. ఆ వ్యాఖ్యానం సరైనదే, కానీ దానిని మరింత లోతుగా చూడవలసిన అవసరం ఉంది. ‘మతం లేని మనిషి ఎలా ఉండి ఉంటాడు/ చుట్టూ ఉన్నవాళ్ళందర్ని చుట్టం లెక్కే చూసి ఉంటాడు/ చలివేంద్రపు నీటికుండ మాదిరి /చల్లగా ఉండే ఉంటాడు’ అనే పంక్తులు కేవలం ఆదర్శ మానవుని చిత్రణ మాత్రమే కాదు. ఇవి ఒక తాత్విక ప్రయోగం. మతం, కులం, అధికారం అనే సామాజిక నిర్మాణాలను తొలగించినప్పుడు మనిషి యొక్క మూల స్వభావం ఏమిటి అనే ప్రశ్నను కవి లేవనెత్తుతున్నారు. ఈ ప్రశ్న రూసో (Rousseau) యొక్క సహజ సద్గుణ మానవుడు (noble savage) సిద్ధాంతాన్ని పోలి ఉన్నా, దానికి భిన్నమైన సమాధానాన్ని ఇస్తుంది. రూసో మనిషి సహజంగా మంచివాడని చెప్పాడు, గోపాలయ్య మనిషి సహజంగా ‘చల్లనివాడు’ అని చెప్తారు. ‘చల్లదనం’ అనే భావన ఇక్కడ కేవలం ఉష్ణోగ్రత గురించి కాదు, అది శాంతి, సహనం, ఇతరులకు ఉపయోగపడే స్వభావం అనే సమగ్ర నైతిక స్థితిని సూచిస్తుంది.

‘అప్పుడు’ కవితలో ‘దిగులు ముఖం లేని నదిని చూశాను / జీవితం బతికుండటం చూశాను’ అని రాసినప్పుడు, కవి ఒక ఇంద్రియానుభవ జ్ఞానశాస్త్రాన్ని (empirical epistemology) ప్రతిపాదిస్తున్నారు. నది నుండి జీవితం గురించి నేర్చుకోవడం అనేది, జ్ఞానానికి మానవ మేధస్సు మాత్రమే మూలం కాదని, ప్రకృతి కూడా ఒక గురువు అనే తత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ దృష్టి కోణం పాశ్చాత్య విమర్శకులు చెప్పే మానవ కేంద్రక వాదం (anthropocentrism) కు వ్యతిరేకమైనది. గోపాలయ్య కవిత్వం మనిషిని కేంద్రంగా చూడదు. ప్రకృతిని కేంద్రంగా చూస్తుంది, మనిషిని ఆ ప్రకృతిలో ఒక భాగంగా మాత్రమే గోపాలయ్య కవిత్వంలో ప్రకృతి కేవలం దృశ్యం (landscape) కాదు, అది ఒక నైతిక వ్యవస్థ (moral framework). ‘గీతల్లేని లోకం’ కవితలో పక్షులన్నీ హాయిగా ఎగురుతూ / ఆకాశాన్ని ఖండఖండాలు చేసి పంచుకోలేదు’ అనే పంక్తులు ఒక శక్తివంతమైన తార్కిక వాదనను నిర్మిస్తాయి. ప్రకృతి జీవులు సరిహద్దులు గీయవు, కానీ ‘ఉన్నతుడు’ అని ప్రకటించుకున్న మానవుడు విధ్వంసకుడయ్యాడు.

ఈ విరుద్ధత (paradox) ఒక తార్కిక ప్రతిపాదనగా చూస్తే, మానవ మేధస్సు అధికమైనంత మాత్రాన నైతికత అధికం కాదు. నిజానికి మేధస్సు పెరిగేకొద్దీ హింస మరింత సంఘటితమవుతుంది. ఇది హన్నా ఆరెంట్ (Hannah Arendt) చెప్పిన దుష్టత్వపు సాధారణీకరణ (banality of evil) భావనకు దగ్గరగా ఉంటుంది. యుద్ధం, సరిహద్దులు, వివక్ష అన్నీ మానవ ‘తెలివి’ యొక్క ఉత్పత్తులే. కవి ఈ విషయాన్ని సరళమైన, కానీ లోతైన ప్రతీకల ద్వారా చెప్పగలిగారు. ఇది కవిత్వపు శక్తి. ‘అమ్మ-అడవి’ కవిత తాత్విక దృష్టితో చూసినప్పుడు మరింత సంక్లిష్టంగా కనిపిస్తుంది. ‘అమ్మలందరూ అడవులే / వాళ్ళ మీదనే / ఋతువులు వెళ్ళివస్తుంటాయ్’ అనే పంక్తులు స్త్రీని కేవలం కుటుంబ పాత్రగా కాకుండా, జీవధారణ శక్తిగా (life-sustaining force) చూస్తాయి. ఇక్కడ కవి పర్యావరణ స్త్రీవాదం ( ecofeminism) యొక్క తాత్విక భూమికలో నిలబడుతున్నారు. అడవి ఎలా ఋతువులను మోస్తుందో, శ్రమపడుతుందో, ఆశ్రయం ఇస్తుందో, తల్లి కూడా అంతే. కానీ ఈ రూపకంలో ఒక ముఖ్యమైన ప్రమాదం కూడా ఉంది: స్త్రీని ‘ప్రకృతి’తో సమానం చేయడం అనేది ఆమె స్వయంకర్తృత్వం (agency) ని తగ్గించే ప్రమాదం ఉన్న వాదన.

అయితే గోపాలయ్య కవిత్వంలో ఈ ప్రమాదం తప్పించబడింది, ఎందుకంటే ‘ప్రాణం’ కవితలో ఆయన పాలిచ్చే స్త్రీని తక్కువగా చూసే పితృస్వామ్య దృష్టిని నేరుగా ప్రశ్నిస్తారు. ‘ఆమె నీకు పాలు కాదు ప్రాణమిస్తోంది’ అనే వాక్యం స్త్రీ శరీరాన్ని జీవశాస్త్రీయ వస్తువుగా కాకుండా, మానవ అస్తిత్వపు మూలాధారంగా గుర్తించే తాత్విక ప్రకటన. ‘అనంతరం’ కవిత ఈ పరాయీకరణ ను మరో స్థాయికి తీసుకెళ్తుంది. ‘నేను ప్రైవేటీకరించబడ్డాను’ అనే ఒక్క వాక్యంలో మానవ అస్తిత్వం ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఎలా సరుకుగా (commodity) మారిపోతుందో చెప్పబడింది. ‘భూగోళం అనే పెద్ద మార్కెట్లో నేను ఆన్లైన్లో అమ్ముడు పోతున్నాను’ అనే పంక్తులు మార్క్స్ (Marx) యొక్క వస్తుకాముకత (commodity fetishism) ను సమకాలీన డిజిటల్ యుగానికి అనువర్తింపజేస్తాయి.

‘ముగింపు’ కవిత రాజకీయ ప్రతిఘటనను నేరుగా వ్యక్తం చేస్తుంది. మణిపూర్ హింసాకాండను, మతోన్మాదాన్ని ఖండిస్తూ ‘మతాన్ుచేసే సింహాసనాల కాళ్ళు విరగ్గొట్టాలి’ అని కవి రాస్తారు. హింస జరుగుతున్నప్పుడు, కవిత్వం ‘సౌందర్యం’ కోసం నిశ్శబ్దంగా ఉండాలా? Theodor Adorno ‘Auschwitz తర్వాత కవిత్వం రాయడం barbaric’ అని చెప్పినప్పుడు, ఆయన కవిత్వం యొక్క నైతిక బాధ్యతను ప్రశ్నించాడు. గోపాలయ్య ఆ బాధ్యతను స్వీకరించి, సౌందర్య దూరం (aesthetic distance) ని తగ్గించి, నేరుగా మాట్లాడతారు. ఈ నేరుగా మాట్లాడడం కవిత్వ శిల్పాన్ని కొంచెం బలహీనపరచినా, నైతిక శక్తిని పెంచుతుంది.

‘మరణం లేని పాట’ కవిత కవిత్వం యొక్క అస్తిత్వ సంబంధ స్థితి (ontological status) ని ప్రశ్నిస్తుంది. మెసపొటోమియా నుండి వర్తమానం వరకు కవిత్వ పరంపరను అనుసంధించడంలో, కవి కవిత్వాన్ని మానవ నాగరికత యొక్క నిరంతర ధారగా చూస్తారు. సామ్రాజ్యాలు పతనమవుతాయి, భాషలు మరణిస్తాయి, కానీ కవిత్వం మరణించదు. ఈ భావన ఎందుకు ముఖ్యమైనది? ఎందుకంటే ఇది కవిత్వాన్ని కేవలం సాహిత్య ప్రక్రియగా కాకుండా, మానవ అస్తిత్వపు ఒక మౌలిక అవసరంగా (ontological necessity) చూపిస్తుంది. మనిషి తన బాధను, ఆనందాన్ని, ఆశ్చర్యాన్ని భాషలో నమోదు చేయాలనే తపన మానవ స్వభావంలో అంతర్భాగం. కవిత్వం మానవత్వపు (humanness) నిరూపణ.

ఈ సంపుటి యొక్క శిల్పపు నిర్మాణాన్ని పరిశీలిస్తే, గోపాలయ్య యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన కవితా వ్యూహం అపరిచయీకరణ (defamiliarisation). ‘ఆమె+నేను = కవిత’ లో అంట్లు తోముడు, వంట, బట్టలు ఉతకడం అనే రోజువారీ కార్యకలాపాలు కవిత్వ నిర్మాణంతో సమాంతరంగా నడుస్తాయి. ‘అక్షరాల లాంటి బియ్యాన్ని కడిగి / నేను ఎసట్లో పోస్తాను / మెతుకు ఉడుకుతున్న శబ్దం / వాక్యాల్లో ప్రవేశిస్తుంది’ అనే పంక్తులు విక్టర్ షుక్లోవ్స్కీ (Viktor Shklovsky) చెప్పిన (defamiliarisation) సిద్ధాంతానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. మనం రోజూ చూసే వంటగది కార్యకలాపాలు ఇక్కడ కవిత్వ సృష్టి ప్రక్రియగా మారిపోతాయి. ఈ రూపాంతరం పాఠకుని దైనందిన జీవితాన్ని వేరే కంటితో చూడమని ఆహ్వానిస్తుంది.

అపరిచయీకరణ
‘ఖాళీ’ కవితలో వినియోగదారీ సంస్కృతిపై విమర్శ ఒక తాత్విక సమాంతరం (philosophical parallel) ద్వారా నిర్మించబడింది. మతం, బజారు రెండూ ఒకే తాటిపై నడుస్తున్నాయని, రెండూ మనిషి ఖాళీతనాన్ని పెంచుతున్నాయని కవి వాదిస్తారు. ఈ సంపుటిలో యుద్ధ వ్యతిరేక దృక్పథం ఒక నైతిక రాజకీయ ప్రతిపాదనగా నిలుస్తుంది. ‘మళ్ళీ యుద్ధం మీద’ కవిత ‘ప్రపంచంతో ప్రేమలో పడు / యుద్దం మాయమౌతుంది’ అని ముగుస్తుంది. ఈ ప్రతిపాదన టాల్స్టాయ్ (Tolstoy) యొక్క అహింసా తత్వాన్ని, గాంధేయ రాజకీయాలను, బౌద్దేయ కరుణను ఏకకాలంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ప్రేమను ఒక రాజకీయ శక్తిగా చూడటం అమాయక ఆశావాదం (naivete) కాదు, అది హింసా వ్యవస్థలకు ప్రత్యామ్నాయ నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదించడం.

ఈ సంపుటికి అత్యంత బలమైన అంశం దాని విషయ వైవిధ్యం (thematic range) కాదు, దాని స్వర సుస్థిరత (tonal consistency). ఈ సంపుటికి అత్యంత ముఖ్యమైన బలం దాని విషయ వైవిధ్యత. ఒకే కవి తన ఒక్క పుస్తకంలో ప్రకృతి, రాజకీయం, మతం, ప్రేమ, మరణం, స్నేహం, నాగరికత, అస్తిత్వం అన్నింటినీ సమర్థంగా స్పృశించారు. ఇది ఒక మేధావి కవి యొక్క లక్షణం. అయితే, ఒక సమీక్షకుని దృష్టిలో, కొన్ని కవితలు రాజకీయ నినాదాలకు మరీ దగ్గరగా వెళ్తున్నాయేమో అనిపిస్తుంది. ‘ముగింపు’ కవిత యొక్క చివరి పంక్తులు కవిత్వ సరిహద్దులు దాటి కరపత్రంలా అనిపించే ప్రమాదం ఉంది. కొన్ని కవితలలో భావన మరింత చిక్కగా ఉండాల్సింది.

చివరగా, ఒక విమర్శనాత్మక గమనిక. గోపాలయ్య కవిత్వం కొన్ని సందర్భాల్లో ద్వంద్వ విభజన (binary opposition) లపై ఆధారపడుతుంది: ప్రకృతి VS. నాగరికత, గ్రామం VS. నగరం, పూర్వం VS. ప్రస్తుతం. ఈ ద్వంద్వలు కవిత్వపు స్పష్టత ని పెంచుతాయి, కానీ వాస్తవ జీవితం ద్వంద్వ త లోనే ఉండదు. నగరంలో కూడా ప్రకృతి ఉంది. నాగరికతలో కూడా మానవత్వం ఉంది. మరింత సంక్లిష్టమైన, అస్పష్టమైన( ambiguous), మధ్యస్థ (in-between) స్థితులను కవిత్వీకరించడం భవిష్యత్తులో గోపాలయ్య కవిత్వాన్ని మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్ళగలదు. అయినప్పటికీ, ‘నీటికుండలాంటి మనిషి’ తెలుగు వచన కవిత్వంలో ఒక ముఖ్యమైన, తాత్వికంగా సంపన్నమైన, నైతికంగా ధైర్యవంతమైన సంపుటి.
డా. నూకరాజు బెందుకుర్తి